Vier collega's rond een vergadertafel, één van hen aan het woord terwijl de anderen luisteren.

Teamchemie: meten in plaats van hopen

Wat maakt dat sommige teams onder druk excelleren, terwijl andere juist vastlopen? Met die vraag opende AZ zijn artikel over onze samenwerking, en het is de vraag achter elk gesprek over teamchemie.

Door het PeakPersonality-team

Gepubliceerd op 29 augustus 2025. Bijgewerkt op 1 november 2026.

Chemie is geen geluk

Op papier is de selectie sterk. Op de training ziet het er goed uit. Dan wordt de wedstrijd spannend, en valt het team uiteen in elf individuen. Een ander team, met minder talent, blijft tot de laatste minuut voor elkaar spelen.

De meeste mensen noemen dat verschil teamchemie en zien het als geluk. Wij denken dat je het kunt begrijpen, en voor een groot deel kunt meten, omdat het voortkomt uit iets wat meetbaar is: het karakter van de mensen in het team.

Hoe AZ het gebruikt

Bij AZ wordt de methode breed ingezet: bij het eerste elftal, Jong AZ en Onder 19, maar ook bij de technische staf en de directie. Elke speler, trainer en medewerker is in kaart gebracht, zodat de club niet alleen individuen ziet, maar ook hoe ze samenwerken.

Inzicht in karakter en gedrag helpt ons om mensen op de juiste manier te ondersteunen. Of het nu gaat om een speler, trainer of medewerker: als je begrijpt hoe iemand onder druk reageert en waar zijn of haar kracht ligt, creëer je een omgeving waarin mensen kunnen excelleren.

Merijn Zeeman, algemeen directeur van AZ

Iedere speler heeft een uniek profiel. Door inzicht te krijgen in wat iemand energie geeft, hoe iemand onder druk reageert en welke begeleiding het beste werkt, kun je ontwikkeling versnellen en prestaties verbeteren.

Tex Ruskamp, medeoprichter van PeakPersonality

Lees het artikel van AZ.

Wat teamchemie is, en wat niet

Teamchemie is niet hetzelfde als elkaar aardig vinden. Teams van vrienden kunnen slecht presteren, en sommige van de beste teams in de sport waren buiten het veld geen hechte groep.

Het rust op twee dingen.

Veiligheid. Mensen durven een vraag te stellen, een fout toe te geven of iets nieuws te proberen, zonder bang te zijn voor de reactie van de rest. Amy Edmondson van Harvard Business School noemde dit in 1999 psychologische veiligheid, en Googles grote onderzoek naar de eigen teams, Project Aristotle, vond dat dit de factor was die het meest bepaalde hoe effectief een team is.

Fit. De karakters in het team vullen elkaar aan. Niet iedereen hetzelfde, en niet iedereen anders, maar de juiste mix voor wat het team moet doen. Een team heeft iemand nodig die kalm blijft als het spannend wordt, en iemand die vooropgaat als het team achter staat. Als iedereen dezelfde Strengths heeft, heeft het team ook dezelfde blinde vlek.

Veiligheid gaat over het klimaat in het team. Fit gaat over de mensen erin. Je hebt allebei nodig, en het tweede wordt meestal aan het toeval overgelaten.

Waarom chemie breekt onder druk

In een rustige week kan bijna elk team het goed met elkaar vinden. Druk verandert dat. Onder stress vallen mensen terug op hun kernkarakter: waar ze van nature het sterkst in zijn. De voorzichtige speler wordt voorzichtiger. De vechter vecht harder. Wie de groep bij elkaar houdt, gaat organiseren.

Daarom kan een team op de training in balans lijken en in de laatste tien minuten zijn vorm verliezen. De mix die telt, is niet hoe mensen zich gedragen op een goede dag, maar waar ze op terugvallen als het erop aankomt. En juist dat blijft bij de meeste selectie en teambuilding buiten beeld.

Hoe het eruitziet op het veld

Twee voorbeelden uit ons eigen werk.

De strafcorner. Bij een hockeyclub in Den Haag waar we mee werkten, werden de jeugdteams steeds beter, maar wonnen ze geen titels. Een van de veranderingen was om het karakter van elke speler te koppelen aan zijn of haar rol in het veld. De uitloper bij een strafcorner, de speler die op de schutter afsprint, werd de dapperste speler, niet de snelste. Die sprint vraagt lef, geen snelheid. In 2023 werden twee jeugdteams van de club Nederlands kampioen.

Het bedachtzame middenveld. In het betaald voetbal hebben we teams gezien waarin de verdediging en het middenveld alleen uit bedachtzame, voorzichtige karakters bestonden. Het gevolg: de bal gaat breed en terug, en niemand neemt het risico naar voren. Zo'n team heeft minstens één speler nodig die de boel opschudt als het misgaat en vooropgaat. Dezelfde vraag geldt voor de trainer. Als de trainer van nature voorzichtig is en de club vooruit wil spelen, is het de moeite waard om te vragen of dat past.

In geen van beide gevallen ging het om talent. De spelers waren goed genoeg. Wat veranderde, was wie wat deed, op basis van hoe ze reageren onder druk.

Dezelfde vragen op het werk

Zoals AZ het in zijn artikel schrijft: de inzichten blijken minstens zo waardevol buiten de sportwereld. Hoe zorg je dat een team goed samenwerkt? Welke vorm van leiderschap past bij wie? En hoe voer je het goede gesprek bij het aannemen en inwerken van nieuw talent?

Veel organisaties nemen die beslissingen op basis van gesprekken, gevoel en ervaring. Objectief inzicht in karakter vervangt dat niet; het geeft die gesprekken iets om op te staan, bij werving en onboarding, teamontwikkeling en leiderschap.

De patronen zijn dezelfde als op het veld, met andere woorden. Een team van voorzichtige, analytische mensen maakt weinig fouten en neemt weinig gedurfde beslissingen. Een team waarin iedereen leidt, krijgt moeilijk iets af. Een nieuwe manager wiens karakter botst met dat van het team, kan het team in een paar maanden kwijtraken zonder dat iemand kan zeggen waarom. Dat zijn geen tekorten in kunde of inzet. Het zijn vragen van fit, en ze worden zichtbaar zodra de druk oploopt.

Fit begint al voordat iemand binnenkomt. Meer daarover in selecteren op karakter.

Hoe we het meten

Elk lid van het team vult een wetenschappelijk gevalideerde vragenlijst in. Het rangschikt 24 character Strengths, zoals Bravery, Perseverance, Teamwork en Leadership, van meest tot minst kenmerkend voor die persoon, en wij vertalen ze naar de performance Strengths die tellen als de druk hoog is. We beoordelen mensen niet als goed of slecht. Er is geen winnend profiel. De focus ligt op wat mensen sterk maakt, niet op wat ze missen: waar iedereen het sterkst in is, en waar ze onder druk op terugvallen.

In het dashboard zien trainers, managers en HR het hele team in één keer:

  • Waar het klikt en waar het botst. Welke duo's en linies dezelfde Strengths delen, en welke ver uit elkaar liggen.
  • Wat het team mist. Bijvoorbeeld niemand wiens Strengths liggen in leidinggeven als het tegenzit, of in kalm blijven als het spannend wordt.
  • Hoe de trainer of manager bij het team past. De Strengths van een leider bepalen hoe die onder druk reageert, en hoe het team daarop reageert.
  • Wat er gebeurt als je de opstelling verandert. Scenario's om te testen welke combinaties werken, voordat je ze uitprobeert in een wedstrijd of in een project.

Wat je er maandagochtend mee doet

Weten hoe de chemie in je team zit, is alleen nuttig als het verandert wat je doet. Vier dingen die werken:

  1. Praat open over elkaars top Strengths. Als mensen weten waar hun teamgenoten het sterkst in zijn, is een andere reactie onder druk geen verrassing meer, en niet langer persoonlijk.
  2. Geef de drukmomenten aan de juiste mensen. Wie neemt de penalty, wie spreekt als eerste na een tegenslag, wie leidt het lastige klantgesprek. Baseer het op karakter, niet op anciënniteit of gewoonte.
  3. Stel duo's en linies bewust samen. Zet een kalm hoofd naast een vechter. Zorg dat een voorzichtige linie minstens één persoon heeft die naar voren gaat.
  4. Spreek de woorden af voor slechte momenten. Wat de een helpt om zich na een fout te herpakken, maakt het voor een ander erger. Een gedeelde taal voor die momenten is een van de snelste manieren om veiligheid op te bouwen.

Veelgestelde vragen

Kun je teamchemie echt meten?
Niet als één getal. Je kunt meten waaruit het bestaat: het karakter van elke persoon en hoe die karakters samenvallen. Zo wordt een vaag gevoel iets waar een team over kan praten en mee aan de slag kan.

Is teamchemie hetzelfde als psychologische veiligheid?
Psychologische veiligheid is er een groot deel van: het klimaat waarin mensen durven te spreken. Het andere deel is fit: of de karakters in het team elkaar aanvullen. Een team kan zich veilig voelen en toch niemand hebben die vooropgaat als het misgaat.

Hebben de teams die het meest op elkaar lijken de beste chemie?
Nee. Mensen die op elkaar lijken, kunnen het makkelijk met elkaar vinden, maar ze delen ook dezelfde blinde vlekken. Goede chemie betekent meestal een team waarin mensen op de juiste plekken van elkaar verschillen.

Wie gebruikt dit?
Profclubs en nationale bonden in de sport, en managementteams en HR in het bedrijfsleven. Bij AZ loopt het van het eerste elftal en de jeugdopleiding tot de staf en de directie.

Kun je chemie opbouwen in een nieuw team?
Ja, en een nieuw team is het beste moment om te beginnen. Als je de karakters vroeg in kaart brengt, hoef je niet te wachten op de eerste crisis om te zien hoe mensen reageren.

Bronnen

  • AZ (2026). AZ x PeakPersonality: Succes begint bij de mens achter de prestatie. az.nl, 14 oktober 2026.
  • Edmondson, A. (1999). Psychological Safety and Learning Behavior in Work Teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383.
  • Google re:Work. Guide: Understand team effectiveness (Project Aristotle).
  • Couwenbergh, P. (2024). 'Onder druk valt een sporter terug op zijn kernkarakter'. Het Financieele Dagblad, 22 augustus 2024.

Benieuwd naar de chemie in je eigen team?